പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച് അറബിക്കടലിലോ കായലുകളിലോ പതിക്കുന്ന 44 നദികളാണ് കേരളത്തിലുള്ളത്. ഇവയിൽ 41 എണ്ണം പടിഞ്ഞാറോട്ടും, കബനി, ഭവാനി, പാമ്പാർ എന്നീ മൂന്ന് നദികൾ കിഴക്കോട്ടും ഒഴുകുന്നു. 15 കിലോമീറ്ററിൽ കൂടുതൽ നീളമുള്ള ജലപ്രവാഹങ്ങളെയാണ് കേരളത്തിൽ നദികളായി കണക്കാക്കുന്നത്. ഈ നദികൾ കേരളത്തിൻ്റെ സംസ്കാരത്തിലും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലും സുപ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.
പെരിയാർ (Periyar)
കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും നീളം കൂടിയ നദിയാണിത് (244 കി.മീറ്റർ). തമിഴ്നാട്ടിലെ ശിവഗിരി മലകളിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന പെരിയാർ, ഇടുക്കി, എറണാകുളം ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. ‘കേരളത്തിൻ്റെ ജീവരേഖ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ നദിയിലാണ് ഇടുക്കി ഉൾപ്പെടെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികളും അണക്കെട്ടുകളും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ആലുവ, കാലടി പോലുള്ള പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ ഇതിൻ്റെ തീരത്താണ്.
ഭാരതപ്പുഴ (Bharathappuzha)
നിള എന്നും പൊന്നാനിപ്പുഴ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന ഭാരതപ്പുഴയാണ് കേരളത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ നീളം കൂടിയ നദി (209 കി.മീറ്റർ). പാലക്കാട്, തൃശ്ശൂർ, മലപ്പുറം ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഈ നദി കേരളത്തിൻ്റെ സാംസ്കാരിക ഭൂപടത്തിലെ ജീവനാഡി എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കലാ-സാംസ്കാരിക വളർച്ചയിൽ ഇതിന് നിർണായക പങ്കുണ്ട്.
പമ്പാനദി (Pamba River)
കേരളത്തിലെ മൂന്നാമത്തെ വലിയ നദിയാണ് പമ്പ (176 കി.മീറ്റർ). പുളച്ചിമലയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന ഈ നദി വേമ്പനാട്ട് കായലിൽ പതിക്കുന്നു. ശബരിമല ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം കാരണം ഇത് ‘ദക്ഷിണ ഭാഗീരഥി’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. കുട്ടനാടൻ പ്രദേശങ്ങളുടെ പ്രധാന ജലസ്രോതസ്സാണിത്.
ചാലിയാർ (Chaliyar)
കേരളത്തിലെ നാലാമത്തെ നീളം കൂടിയ നദിയാണ് ചാലിയാർ (169 കി.മീറ്റർ). വയനാട്, മലപ്പുറം, കോഴിക്കോട് ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകി ബേപ്പൂരിൽ വെച്ച് അറബിക്കടലിൽ ചേരുന്നു. സ്വർണ്ണ നിക്ഷേപങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയതും, നിലമ്പൂരിലെ തേക്ക് തടികളുടെ ഗതാഗതത്തിൽ പണ്ടുകാലത്ത് സുപ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചതും ഈ നദിയാണ്.
ചാലക്കുടിപ്പുഴ (Chalakudy Puzha)
കേരളത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ നീളം കൂടിയ നദിയാണിത് (145.5 കി.മീറ്റർ). ഏറ്റവും കൂടുതൽ ജൈവവൈവിധ്യമുള്ള നദികളിൽ ഒന്നായി ഇത് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പറമ്പിക്കുളം, ഷോളയാർ തുടങ്ങിയ വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഈ പുഴ പെരിയാറിൻ്റെ പോഷകനദിയാണ്.
കടലുണ്ടിപ്പുഴ (Kadalundipuzha)
മലപ്പുറം, കോഴിക്കോട് ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന നദിയാണിത് (130 കി.മീറ്റർ). വള്ളുവനാടൻ പ്രദേശങ്ങളുടെ പ്രധാന ജലസ്രോതസ്സായ ഈ നദി അറബിക്കടലിൽ പതിക്കുന്നത് കടലുണ്ടി പക്ഷിസങ്കേതത്തിന് സമീപമാണ്.
അച്ചൻകോവിലാർ (Achankovil River)
പമ്പയുടെ പ്രധാന പോഷകനദികളിൽ ഒന്നായ അച്ചൻകോവിലാറിന് 128 കി.മീറ്റർ നീളമുണ്ട്. പത്തനംതിട്ട, ആലപ്പുഴ ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഈ നദി കായംകുളം കായലിൽ പതിക്കുന്നു. ശാസ്താ ക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആചാരങ്ങൾക്ക് ഈ നദി പ്രധാനമാണ്.
കല്ലടയാർ (Kallada River)
കൊല്ലം ജില്ലയുടെ ജീവനാഡിയായ കല്ലടയാറിന് 121 കി.മീറ്റർ നീളമുണ്ട്. പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന ഈ നദി അഷ്ടമുടിക്കായലിലാണ് ചേരുന്നത്. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജലസേചന പദ്ധതിയായ കല്ലട ഇറിഗേഷൻ പ്രോജക്ട് ഈ നദിയിലാണ്.
മൂവാറ്റുപുഴയാർ (Muvattupuzha River)
തൊടുപുഴയാർ, കാളിയാർ, കോതയാർ എന്നീ മൂന്ന് പുഴകൾ സംഗമിച്ചുണ്ടാകുന്ന ഈ നദിക്ക് 121 കി.മീറ്റർ നീളമുണ്ട്. എറണാകുളം, കോട്ടയം ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഇത് വേമ്പനാട്ട് കായലിൽ പതിക്കുന്നു. ഏറ്റവും അധികം ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന കേരളത്തിലെ നദികളിൽ ഒന്നാണിത്.
വളപട്ടണം പുഴ (Valapattanam River)
കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ ഏറ്റവും വലിയ നദിയാണ് വളപട്ടണം പുഴ (110 കി.മീറ്റർ). ബ്രഹ്മഗിരി മലകളിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന ഈ നദി ആറളം വന്യജീവി സങ്കേതത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. കണ്ണൂരിലെ വളപട്ടണത്ത് വെച്ച് ഇത് അറബിക്കടലിൽ ചേരുന്നു.
ചന്ദ്രഗിരിപ്പുഴ (Chandragiri River)
കാസർഗോഡ് ജില്ലയിലെ ഏറ്റവും നീളം കൂടിയ നദിയാണ് ചന്ദ്രഗിരിപ്പുഴ (105 കി.മീറ്റർ). കാസർഗോഡ് പട്ടണത്തിന് സമീപം വെച്ച് ഇത് അറബിക്കടലിൽ ചേരുന്നു. പുരാതനമായ ചന്ദ്രഗിരി കോട്ട ഈ നദിയുടെ തീരത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
മണിമലയാർ (Manimala River)
കോട്ടയം, ആലപ്പുഴ ജില്ലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന മണിമലയാറിന് 92 കി.മീറ്റർ നീളമുണ്ട്. കുട്ടനാട്ടിലെ കാർഷിക മേഖലയ്ക്ക് ഈ നദി വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ആറന്മുള വള്ളംകളിക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ട ജലപാതകളിൽ ഒന്നാണിത്.
കബനി നദി (Kabani River)
കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന മൂന്ന് നദികളിൽ ഏറ്റവും വലുതാണ് കബനി (57 കി.മീറ്റർ). വയനാട് ജില്ലയിൽ ഉത്ഭവിച്ച് കർണാടകയിലേക്ക് ഒഴുകി കാവേരി നദിയിൽ ചേരുന്ന ഈ നദി, കിഴക്കൻ കേരളത്തിൻ്റെ പ്രധാന ജലസ്രോതസ്സാണ്.
ഭവാനിപ്പുഴ (Bhavani Puzha)
കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന രണ്ടാമത്തെ പ്രധാന നദിയാണ് ഭവാനി (38 കി.മീറ്റർ). അട്ടപ്പാടിയിലെയും സൈലൻ്റ് വാലിയിലെയും വനമേഖലകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഈ നദി പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിലെ കൃഷിക്ക് ജലം നൽകുന്നു.
കുറ്റ്യാടിപ്പുഴ (Kuttiyadi Puzha)
കോഴിക്കോട് ജില്ലയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഈ നദിക്ക് 74 കി.മീറ്റർ നീളമുണ്ട്. ‘കേരളത്തിലെ മഞ്ഞനദി’ എന്നും ഇത് അറിയപ്പെടുന്നു.
കേരളത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട 15 നദികൾ ഇവയാണ്: പെരിയാർ, ഭാരതപ്പുഴ (നിള), പമ്പാനദി, ചാലിയാർ, ചാലക്കുടിപ്പുഴ, കടലുണ്ടിപ്പുഴ, അച്ചൻകോവിലാർ, കല്ലടയാർ, മൂവാറ്റുപുഴയാർ, വളപട്ടണം പുഴ, ചന്ദ്രഗിരിപ്പുഴ, മണിമലയാർ, കബനി, ഭവാനിപ്പുഴ, കുറ്റ്യാടിപ്പുഴ. ഈ നദികൾ ചേർന്നാണ് കേരളത്തിൻ്റെ ജൈവവൈവിധ്യത്തെയും സാമ്പത്തിക അടിത്തറയെയും താങ്ങിനിർത്തുന്നത്.